IPSE DIXIT. Բենեդիկտ ՍՊԻՆՈԶԱ

Մարդկանց համար առավել օգտակարը միավորվելն է իրենց ապրելակերպով եւ այնպիսի կապեր հաստատելը, ո­րոնք կնպաստեին նրանց ընդհանրության միասնակա­նու­թյանը, եւ առհասարակ մարդկանց համար առավել օգտակար է անել այն, ինչն օժանդակում է բարեկամության ամրա­պնդ­մանը: Բայց դրա համար անհրաժեշտ է ճարտարություն եւ զգոնություն, քանի որ մարդիկ տարբեր են լինում (բանա­կա­նու­թյան հրահանգներով ապրողներ խիստ հազվադեպ են հանդիպում), թեպետ մեծավ մասամբ նախանձոտ են եւ ավելի հակված են վրեժխնդրության, քան կարեկցանքի: Ուստի ոգու հատուկ ուժ է հարկավոր, որպեսզի ամեն մեկի հետ վարվես ըստ իր բնա­վորության եւ խուսափես նրա հույզերն ընդօրի­նա­կելուց:

Ընդհակառակը, ովքեր գիտեն միայն նախատել մարդ­կանց, ավելի խարազանել նրանց արատները, քան ա­ռա­քի­նություն սովորեցնել, ոչ թե ամրացնում են նրանց ոգին, այլ տրտմեցնում. այդպիսիք բեռ են դառնում թե՛ իրենց, թե՛ այլոց համար: Ահա թե ինչու շատերը ծայրահեղ անհան­դուր­ժողա­կանությամբ եւ կրոնական կեղծ եռանդով ավելի գերա­դա­սել են ապրել կենդանիների միջավայրում, քան թե մարդկանց, նման այն բանին, որ տղաները կամ պատանիները, չկա­րո­ղանալով անվրդով կերպով տանել ծնողների հանդի­մանու­թյունը, իրենց համար ապաստարան են փնտրում զին­վորական ծառայության մեջ եւ գերադասում են պատերազմի անհարմարություններն ու բռնակալ իշխանությունը տան հար­մա­րավետությանն ու հայրական խրատներին, եւ համա­ձայն են ամեն տեսակի տառապանքի, միայն թե կարողանան վրեժ լուծել ի­րենց ծնողներից:

Դրա հետեւանքով, թեպետ մարդիկ ամեն ինչում մեծավ մասամբ գործում են կրքերի ազդեցությամբ, սակայն մարդ­կանց համակեցությունն ավելի շատ հարմարություններ է ա­պահովում, քան վնաս տալիս: Ուստի եւ ավելի լավ է անվրդով դիմա­նալ նրանց վիրավորանքներին եւ ամեն կերպ ջանալ ա­պա­հովելու համաձայնություն եւ բարեկամություն:

Համաձայնությունը արգասիքն է «արդարա­դատու­թյան», «արդարության» եւ «ազնվության»: Չէ՞ որ մարդիկ չեն հանդուրժում ոչ միայն անիրավացին եւ անարդարացին, այլեւ ա­մո­թալին, այսինքն՝ այն, երբ որեւէ մեկն արհամարհում է պետության մեջ ընդունված սովորույթները: Իսկ սիրո հիմքով մարդկանց միավորման համար ամենից առաջ հարկավոր են «բարեպաշտություն» եւ «հարգանք ընդհանուրի բարօրության հանդեպ»....

Համաձայնություն գոյանում է նաեւ վախից, բայց ա­ռանց վստահության. հարկ է հավելել, որ վախն առաջան­ում է ոգու անզորությունից, ուստի եւ ոչ մի օգուտ չի տալիս բանա­կանությանը.... Բացի դրանից, համաձայություն ծնվում է նաեւ շողոքորթու­թյամբ, բայց դա տեղի է ունենում նողկալի հան­ցագործության եղանակով՝ ստրկու­թյամբ կամ նենգու­թյամբ. ոչ ոք, իհարկե, այնպես չի խաբվում շողոքորթությանը, որ­քան ինքնահավանությամբ համակված մարդիկ, որոնք ցանկանում են լինել առա­ջինը, բայց չեն լինում.... Այնհու­հե­տեւ, հա­մա­­ձայնության միջոց է նաեւ ամոթը, բայց միայն ա­մոթն այն բա­նից, ինչն անհնարին է թաքցնել. դրանից բացի, որպես տհա­ճու­թյան տեսակ, ամոթն առնչություն չունի բանականությունն օգտագործելու հետ....

Մենք տեսնում ենք, որ մարդկանց բնույթը մեծավ մա­սամբ այնպիսին է, որ երբ ինչ-որ մեկն իրեն վատ է զգում, մարդիկ նրան կարեկցում են, իսկ եթե լավ է զգում, նրան նա­խանձում են, ընդ որում նաեւ ատում են՝ այնքան առավել, որ­քան ավելի են սիրում այն, ինչն այդ մարդուն է պատկանում: Արդ, տեսնում ենք, որ մարդկային բնույթի միեւնույն հատ­կու­թյունից, որի շնորհիվ նրանք ունակ են կարեկցանքի, բխում է նաեւ այն, որ նրանք լինում են նախանձ եւ պատվամոլ.... Եթե ինչ-որ մեկը սկսում է ատել իր սիրո նախկին առարկան, այն­պես որ սերը լրիվ վերանում է, ապա նույն այդ պատճառով նա շատ ավելի սաստիկ ատելություն է տածում, քան եթե երբեւէ սիրած չլիներ, եւ այնքան առավել, որքան մեծ է եղել եր­բեմնի սերը....   

Սեփական հույզերը սահմանափակելու եւ սանձա­հա­րե­լու մարդկային անզորությունը ես անվանում եմ «ստրկու­թյուն»: Չէ՞ որ հուզախռիվ վիճակում մարդն արդեն ինքն ի­րեն չի տիրապետում, ընդ որում այս աստիճան, որ թեպետ տեսնում է իր առջեւ լավագույնը, սակայն հարկադրված հե­տեւում է վատագույնին.... Սրան ավելացնենք այն, որ ուժգին հույզերի ազդեցությամբ մենք մեզ համար կարեւոր ենք համա­րում այն, ինչը ներկա պահին է հաճելի, եւ չենք կարողանում միեւնույն հուզականությամբ գնահատել ապագան....

Ազատ մարդը, այսինքն՝ միմիայն բանականության պատվերով ապրող մարդը, չի ղեկավարվում մահվան վա­խով, այլ անմիջապես դեպի բարիքն է ձգտում՝ գործում է, ապրում, ապահովում սեփական կեցությունը՝ հետամուտ լի­նե­լով սեփական շահին: Ահա թե ինչու նա ոչնչի մասին այն­քան քիչ չի մտածում, որքան մահվան մասին, եւ նրա իմաս­տությունը խորհրդածություն է կյանքի մասին....

Եթե մենք դա պարզորեն եւ հստակորեն ըմբռնենք, ապա մեր այն մասը, որ բնութագրվում է որպես իմացական ունա­կություն, այսինքն՝ լավագույն մեր մասը, լիակա­տար բավ­արարվածություն կստանա եւ կձգտի մնալ այդ վիճակում: Չէ՞ որ, քանի դեռ մենք իմացության ընթացքում ենք, կարող ենք ձգտել միայն այն բանին, ինչն անհրաժեշտ է, եւ հան­դարտություն կգտնենք միայն այն բանում, ինչը ճշմա­րիտ է:

Պատրաստել է Վ. ՄԻՐԶՈՅԱՆԸ