IPSE DIXIT. Ժակ ՄԱՐԻՏԵՆ

Փիլիսոփան իմաստություն որոնող մարդն է: Իրականում ի­մաստությունը առանձնապես բանուկ ապրանք չէ. այդ բնա­գավառում երբեք գերարտադրություն չի եղել: Որքան ավելի հազվագյուտ է այն, ինչը ենթադրաբար հետաքրքրում է փիլիսոփային, այնքան ավելի է հայտնաբերվում հակվածու­թյուն մտածելու, թե հասարակությունը ծայրահեղորեն փիլի­սո­փա­յի կարիքն ունի:

Դժվար է, ցավոք, ասել, թե փիլիսոփան, իսկն ասած, ով է. հարգանքի արժանի այդ վերացարկումը գոյություն ունի լոկ մեր մտքում: Բազում են փիլիսոփաները, բայց հենց որ նրանք սկսում են փիլիսոփայել, պարզվում է. որ համաձայն չեն (կամ ձեւացնում են, թե համաձայն չեն) բոլոր հարցերի առթիվ, այդ թվում նաեւ փիլիսոփայության հիմնարար սկզբունքների առ­թիվ: Ամեն ոք ընթանում է իր սեփական ճանապարհով: Փիլի­սոփաները կասկածի տակ են առնում այն բոլոր օբյեկտները, որոնց շուրջ գոյություն ունի ընդհանուր համաձայնություն, եւ նրանց պատաս­խան­ները հակասում են միմյանց: Եվ ուրեմն, ի՞նչ օգուտ կա նրանցից հասարակության բարօրության հա­մար....

Նույնիսկ երբ փիլիսոփաները սխալվում են, նրանք նման են մի հայելու հոգու այն բարձունքներում, խորքային այն հոսանքներում, որ ծածուկ աշխատում են մարդու մտքում պատմական ամեն մի դարաշրջանում. եւ որքան դրանք ավելի վեհ են, այնքան ավելի հզոր ու ազդեցիկ է այդ հայելու փայլը: Իսկ քանի որ մենք մտածող էակներ ենք, մեզ նման հայե­լի­ներ անհրաժեշտ են....

Եվ թեպետ փիլիսոփաները միմյանցից անհուսալիորեն բաժանված են գերագույն եւ ամեն ինչ ուղ­ղոր­դող ճշմար­տու­թյան իրենց որոնումներում, բայց նրանք առն­վազն փնտրում են այդ ճշմարտությունը. եւ բուն այդ, մշտապես վերածնվող, անհա­մաձայնությունները վկայում են փնտրտուքի անհրա­ժեշտությունը: Հակասություն­ներն ա­պացույցը չեն փիլիսո­փա­ների որոնածի պատրանքայ­նու­թյան կամ անմատ­չե­լի­ու­թյան:

Հակասություններն ապա­ցույցն են այն բանի, որ նպա­տակին հասնելը դժվար է, քանի որ օժտված է վճռորոշ նշա­նակալիությամբ. իսկ մի՞թե վճռո­րոշ նշանակալիությամբ օժտ­վածը չէ միակ դժվարինը: Պլա­տոնն ասել է մեզ, որ դժվար բաները գեղե­ցիկ են լինում եւ որ մենք չպետք է խու­սա­փենք գեղեցիկ վտանգներից: Վտանգի մեջ կհայտնվեր բուն մարդկային ցեղը եւ շուտափույթ հուսահատության գիրկը կընկներ, եթե խուսափեր ինտելեկտի եւ բա­նա­կանության գե­ղեցիկ վտանգներից:

Դրանից բացի, փիլի­սո­փաներին բաժանող անհաղթա­հարելի հակասությունների մասին ընդհանուր բոլոր դրույթ­ները չափազանց պարզեցված են եւ վիճելի: Հա­կասություն­ներն իրականություն են: Բայց որոշակի իմաստով փիլիսոփայության մեջ առկա է ավելի մեծ ժառանգորդություն, քան գիտության մեջ է, որտեղ գիտական տեսությունը լիովին փո­խում է հարցադրումների բուն իսկ եղանակը: Մինչդեռ փիլի­սո­փայական հիմնախնդիրները մնում են. դրանք մշտապես նույնն են՝ այս կամ այն ձեւի մեջ: Ավելին, մեկ անգամ բացա­հայտված լինելով՝ փիլիսոփայության հիմնարար գաղափար­ները դառնում են փիլիսոփայական ժառանգության մշտա­կան ձեռքբե­րումները: Դրանք գործածվում են տարբեր, եր­բեմն հակադիր կերպով, բայց շարու­նակում են մնալ:

Եվ վեր­ջապես, փիլիսոփաներն այդպես աշխույժ վի­ճում են միայն այն պատճառով, որ նրանցից ամեն մեկը տե­սել է ճշմար­տությունը, որը մեծավ մասամբ կուրա­ց­րել է նրա հայացքը եւ նա կառուցել է սխալ հայեցակարգ, իսկ մյուս փիլիսոփաները պարտավոր են իմաստավորել դա իրենց սե­փական դիտա­կե­տից:

Այսկերպ մենք հանգում ենք էական մի հարցի՝ ինչին է ծառայում փիլիսոփայությունը: Փիլիսոփայությունն ինքնին վեր է օգտապաշտական ոլորտից: Եվ այդ պատ­ճառով էլ փի­լիսոփայությունը հույժ անհրաժեշտ է մարդկանց: Նա մարդկանց հի­շեցնում է այն առարկաների գերագույն օգուտի մա­սին, որոնք առնչվում են ոչ մի­ջոցներին, այլ նպատակին:

Չէ՞ որ մարդիկ ապրում են ոչ միայն հացով, վիտա­միններով եւ տեխ­նի­կական գյու­տերով: Նրանք ապրում են այն արժեքներով եւ իրողություններով, որոնք վեր են ժա­մանակի ընթացքից եւ ինքնին արժանի են իմացության: Մարդիկ սնվում են անտեսանելի այն սնունդով, որն ամրապնդում է կյանքի ոգին եւ հարկադրում է նրանց մտածելու ոչ միայն ի­րենց կյանքի ա­պահովման այս կամ այն միջոցների մասին, այլ նաեւ բուն գո­յության, տառապանքի եւ հույսի իմաստի մասին:

Փիլիսոփան վկայում է մտածողության գերագույն ար­ժանիքի մասին, նա ցուցադրում է մարդու մեջ եղած հավի­տե­նականը, նա է խթանում անարատ, անշահախնդիր իմացու­թյան մեր ծարավը, ձգտումը դեպի հիմնարար իրողություններ, որոնք շոշա­փում են իրերի բնույթը, ոգու բնույթը, բուն մարդուն, Աստծուն, որոնք բարձր են ու անկախ այն ամենից, ինչ մենք կարող ենք անել, արտադրել կամ արարել, եւ որոն­ցից է կախված մեր գործնական ակտիվությունը, քանի որ մենք գործելուց առաջ մտա­ծում ենք, եւ ոչինչ չի կարող սահ­մանափակել մտածողության մեր դաշտը. մեր գործ­նական բնույթի որոշումները կախված են մեր դիրքորոշումից, որ ունենում ենք սահ­մանային այն հարցերի հանդեպ, որ մարդ­կային միտքը ունակ է ձեւակերպելու:

Ահա թե ինչու փիլիսո­փայական համակարգերը, բնավ նախատեսված չլինելով պրակտիկ գործածության հա­մար, օժտված են այդքան ազդեցությամբ մարդ­կային պատ­մության վրա:

Փիլիսոփա­յու­թյունը, ըստ էության, անշահախնդիր գոր­ծունեություն է՝ ուղղ­ված դեպի ինքնին գրավիչ ճշմարտու­թյուն, այլ ոչ թե օգտա­պաշ­տական ակտիվություն՝ ուղղված առարկաներին տիրե­լուն: Եվ հատկապես այդ պատճառով է, որ մենք կարիքն ենք զգում փիլիսոփայության:

        Պատրաստել է Վ. ՄԻՐԶՈՅԱՆԸ